Mijn natuurlijke reactie. Of toch niet?

"Zo reageer ik nu eenmaal." Een uitspraak die we gemakkelijk gebruiken om ons gedrag te verklaren. We schrikken, worden boos, verstijven of reageren agressief. Soms maken we de situatie daarmee alleen maar erger.

Met natuurlijk reageren bedoelen we vaak dat we iets doen zonder er bewust over na te denken. We schrikken en trekken ons terug, spannen onze spieren aan, houden onze adem vast of halen uit. Het gebeurt vanzelf, dus noemen we het natuurlijk.

Maar automatisch reageren is niet hetzelfde als passend reageren. Sommige reacties zijn aangeboren beschermingsmechanismen, andere zijn gevormd door ervaringen, gewoontes, angsten en overtuigingen. Vaak is het een combinatie.

Stel je voor dat iemand je onverwacht vastpakt, een klap geeft of agressief benadert. Of iemand zegt iets wat volledig ingaat tegen jouw normen en waarden. Nog voordat je goed beseft wat er gebeurt, reageer je. Vanuit angst, spanning, verontwaardiging of de overtuiging dat zoiets simpelweg niet kan of mag gebeuren.

Maar reageer je op wat er werkelijk gebeurt, of op wat het bij jou oproept?

Reageren we op wat er gebeurt, of op wat we denken dat er gebeurt?

Ons brein registreert niet alleen wat er gebeurt, maar geeft er voortdurend betekenis aan. Op basis van eerdere ervaringen, verwachtingen, overtuigingen en onze lichamelijke toestand proberen we situaties te begrijpen en erop te anticiperen. Dat is nuttig en vaak noodzakelijk. Maar die interpretatie hoeft niet overeen te komen met wat er werkelijk gebeurt.

"Dit kan toch niet!" "Dit accepteer ik niet!" "Waarom overkomt mij dit?" Zulke gedachten kunnen onze spanning, angst of boosheid versterken. Soms reageren we daardoor niet meer op de situatie zelf, maar vooral op wat die situatie bij ons oproept.

Dat betekent niet dat iedere automatische reactie verkeerd is. Onze beschermingsreacties zijn er niet voor niets. Schrikken, terugtrekken, verstijven of krachtig reageren kan ons beschermen. Maar een reactie die automatisch ontstaat, is niet automatisch de reactie die de situatie het beste dient.

Het schilderij en de lijst

Tijdens mijn trainingen gebruik ik regelmatig het beeld van een schilderij met een omlijsting.

Het schilderij staat voor het beeld dat we van onszelf hebben. Wie we denken te zijn, wat we denken te kunnen en hoe we verwachten te reageren. We denken bijvoorbeeld dat we rustig blijven onder druk, goed kunnen omgaan met kritiek of weten wat we moeten doen wanneer iemand ons aanvalt. Maar zolang die overtuigingen niet werkelijk op de proef worden gesteld, weten we niet hoe we onder die omstandigheden functioneren.

De lijst rondom het schilderij staat voor stress. Zodra de druk toeneemt, komen we onze verwachtingen, spanningen en automatische reacties tegen. Misschien ontdekken we dat we onze adem vasthouden, verstijven, onnodig kracht gebruiken, boos worden of juist niet meer weten wat we moeten doen. Het schilderij dat we van onszelf hadden gemaakt, blijkt niet helemaal overeen te komen met wat we ervaren.

En buiten die lijst? Daar kan de stress zo groot worden dat we overweldigd raken. Paniek, verlies van overzicht en een sterk verminderd vermogen om bewust te handelen kunnen het gevolg zijn.

Waarom we tijdens Systema bewust stress opzoeken

Tijdens onze Systema-trainingen creëren we situaties waarin spanning, ongemak, onzekerheid en soms angst kunnen ontstaan. We werken met fysiek contact, weerstand, pijnprikkels, onverwachte bewegingen en situaties waarin je gebruikelijke oplossing niet werkt.

Niet om te bewijzen hoe sterk iemand is. En zeker niet om iemand simpelweg zo veel mogelijk stress te laten ervaren.

We doen dit om te onderzoeken wat er werkelijk gebeurt. Wat doet spanning met je ademhaling? Wat gebeurt er met je beweging wanneer iemand je vastpakt? Kun je nog waarnemen wat de ander doet? Blijf je zoeken naar een oplossing of verval je in een automatische reactie die de situatie misschien verergert?

Daarbij is het belangrijk dat de belasting past bij degene die traint. Te veel stress toevoegen zonder ruimte om te herstellen, te reguleren of iets te veranderen, kan het leerproces juist verstoren.

Je kunt de lijst groter maken

En hier wordt het interessant. De lijst rondom het schilderij heeft geen vaste afmetingen.

Wanneer je binnen een hanteerbare mate van stress leert om je ademhaling te reguleren, onnodige spanning te herkennen en los te laten, vrijer te bewegen en andere mogelijkheden te ontdekken, verandert je vermogen om met die omstandigheden om te gaan.

Wat eerst veel spanning opriep, kan geleidelijk beter hanteerbaar worden. Niet omdat de situatie noodzakelijk gemakkelijker is geworden, maar omdat jij hebt geleerd er anders mee om te gaan.

Onderzoek naar stress-inoculatietraining, leren onder druk en blootstelling aan uitdagende situaties laat zien dat mensen onder bepaalde omstandigheden hun vaardigheden en reacties kunnen ontwikkelen. Dat vraagt om een zorgvuldige opbouw. Meer stress is niet automatisch betere training.

Het doel is dus niet om de stress steeds verder op te voeren, maar om je vermogen om onder stress te functioneren te vergroten. Je leert meer mogelijkheden zien en toepassen, waardoor je ook met een hogere belasting kunt leren omgaan.

Je maakt als het ware de lijst groter.

Maar de lijst kan ook weer kleiner worden

Wat we daarbij vaak vergeten, is dat die lijst niet alleen groter kan worden, maar ook weer kleiner. Iedere dag maken we dingen mee die invloed hebben op onze lichamelijke en mentale toestand. Druk op het werk, spanningen in relaties, zorgen, te weinig slaap, onvoldoende herstel, wat we eten en drinken, maar ook de berichten die we lezen en de verhalen die we horen.

Al die ervaringen kunnen spanning en stress met zich meebrengen. Soms merken we dat nauwelijks op. We gaan gewoon door, terwijl de spanning zich verder opbouwt en ons vermogen om met nieuwe situaties om te gaan afneemt.

Wat gisteren nog geen probleem was, kan vandaag ineens te veel zijn. Een kleine tegenslag, een onverwachte aanraking of een opmerking van iemand kan dan een veel grotere reactie oproepen dan je van jezelf gewend bent.

De situatie hoeft dus niet zwaarder te worden om toch overweldigend te zijn. Het kan ook zijn dat jouw beschikbare ruimte kleiner is geworden.

Daarom gaat trainen niet alleen over leren omgaan met meer stress, maar ook over het herkennen van de spanning die je al met je meedraagt. Weten wanneer je moet herstellen, spanning kunt loslaten en hoe je voorkomt dat iedere nieuwe gebeurtenis zich opstapelt boven op de vorige.

Poznaj Sebja – Know Thyself

Ken jezelf. Dat klinkt eenvoudig, maar hoe goed ken je jezelf eigenlijk? Weet je hoeveel spanning je dagelijks met je meedraagt? Hoe je ademt, beweegt en reageert wanneer er niets bijzonders aan de hand lijkt te zijn? En merk je wanneer dat verandert?

Daar begint voor mij een belangrijk deel van Systema: jezelf leren waarnemen. Je eigen baseline leren kennen. De toestand van waaruit je normaal gesproken functioneert, fysiek, mentaal en emotioneel.

Want als je niet weet wat jouw uitgangspunt is, hoe herken je dan dat je spanning opbouwt, minder goed herstelt of steeds sneller reageert op wat er om je heen gebeurt?

Die baseline is niet iets wat vaststaat. Je kunt eraan werken door bewuster te worden van je ademhaling, spanning, beweging, gedachten en reacties. Niet alleen tijdens de training, maar juist gedurende de dag. Hoe zit je achter je bureau? Wat gebeurt er met je lichaam tijdens een lastig gesprek? Hoe reageer je op vermoeidheid, frustratie of onverwachte gebeurtenissen? En hoe snel kun je daarna weer herstellen?

Hoe beter je jezelf leert waarnemen, hoe eerder je veranderingen kunt herkennen en hoe meer mogelijkheden je hebt om bij te sturen.

Poznaj Sebja is daarom geen einddoel, maar een voortdurend proces. Jezelf blijven onderzoeken, reguleren en ontwikkelen. Niet wachten tot de spanning te groot wordt, maar dagelijks werken aan de toestand van waaruit je leeft, beweegt en handelt.

Je bent niet je eerste reactie

Misschien is dat wel een van de belangrijkste dingen die je tijdens Systema kunt ontdekken. Je eerste reactie hoeft niet te bepalen wat je vervolgens doet.

Je mag schrikken. Je mag angst voelen, boos worden of spanning ervaren. De vraag is wat er daarna gebeurt. Blijf je vastzitten in die reactie, of kun je herstellen, opnieuw waarnemen en je aanpassen aan wat de situatie werkelijk vraagt?

Dat leer je niet door alleen over je reacties na te denken. Je moet ze ook kunnen ervaren, herkennen en onderzoeken. In een omgeving waarin je kunt oefenen, fouten kunt maken en opnieuw kunt proberen.

Want uiteindelijk gaat het niet om hoe je denkt te reageren wanneer iets onverwachts gebeurt, maar om wat je daadwerkelijk kunt wanneer het erop aankomt.

De echte training is je leven.